Dr Agnieszka Radziwinowiczówna, laureatka prestiżowego grantu Starting Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC), zrealizuje swój projekt w Ośrodku Badań nad Migracjami UW. Badaczka sprawdzi, dlaczego deportacje do krajów uznawanych za niebezpieczne, wcześniej wstrzymywane ze względu na wojny lub inne zagrożenia, stają się ponownie możliwe i akceptowalne. To pierwszy grant ERC na badania dotyczące współczesnych migracji, który będzie realizowany w Polsce.
3 września dr Agnieszka Radziwinowiczówna otrzymała ERC Starting Grant na realizację projektu Redefinicja pojęcia reżimu deportacyjnego: Ponownie legitymizowane deportacje do krajów niebezpiecznych (akronim: REDIRECT) o wartości 1,5 mln euro.
Projekt rozpocznie się w lutym 2027 roku i potrwa do stycznia 2032 roku.
Deportacje a granice suwerenności
Projekt dotyczy powrotu deportacji do krajów, do których przez lata nie były one przeprowadzane ze względu na wojny lub inne zagrożenia. W ostatnich latach niektóre państwa ponownie decydują się na takie działania, przedstawiając je jako dowód odzyskiwania kontroli nad granicami i polityką migracyjną. Przykładami są deportacje do Afganistanu z Niemiec czy do Wenezueli ze Stanów Zjednoczonych.
Celem REDIRECT jest wyjaśnienie, dlaczego i w jaki sposób takie deportacje stają się ponownie możliwe i politycznie legitymizowane. Badaczka przyjrzy się temu zjawisku w czterech wymiarach: prawnym, politycznym, dyskursywnym i społecznym. Analizy obejmą Polskę, Niemcy i Stany Zjednoczone oraz deportacje do Afganistanu, Syrii, Ukrainy i Wenezueli.
– Punktem wyjścia mojego projektu jest paradoks dotyczący deportacji i suwerenności. Chciałabym przekierować interpretację deportacji z założenia, że umacnia ona suwerenność, na założenie bardziej otwarte, że ta relacja nie musi być tak prosta, a wręcz, że w niektórych sytuacjach może stanowić zagrożenie dla suwerenności państwa deportującego – wyjaśnia dr Agnieszka Radziwinowiczówna.
Deportacja nie zależy bowiem wyłącznie od decyzji jednego państwa. Jej przeprowadzenie może wymagać negocjacji i współpracy z państwem pochodzenia lub państwami trzecimi, a także z organizacjami międzynarodowymi i innymi podmiotami. REDIRECT ma pokazać, jak te zależności wpływają na możliwość wykonywania przez państwa ich suwerennej władzy.
Trzy kraje, cztery kierunki deportacji
W ramach projektu zostaną przeprowadzone badania porównawcze w Polsce, Niemczech i Stanach Zjednoczonych. Zespół przeanalizuje skalę i zmiany w deportacjach oraz ich uwarunkowania prawne, polityczne i społeczne.
Badacze wykorzystają dane statystyczne, dokumenty prawne i archiwalne oraz materiały polityczne i medialne. Przeprowadzą również wywiady z przedstawicielami instytucji i organizacji zaangażowanych w proces deportacji oraz z osobami zagrożonymi wydaleniem. Część badań będzie prowadzona we współpracy z organizacjami migranckimi.
Istotnym elementem projektu będzie analiza dyskursu politycznego, medialnego i mediów społecznościowych, a także badania opinii publicznej w Polsce, Niemczech i USA.
– Pozwoli to sprawdzić, jak deportacje są przedstawiane i uzasadniane oraz jak zmienia się społeczne poparcie dla ich przeprowadzania – mówi badaczka.
Projekt połączy metody jakościowe i ilościowe. Zastosowane zostaną m.in.: analiza prawna i archiwalna, wywiady pogłębione, analiza dyskursu, process tracing oraz jakościowa analiza porównawcza (QCA). Zebrane dane pozwolą odtworzyć procesy prowadzące do ponownego legitymizowania deportacji oraz wskazać czynniki prawne, polityczne, społeczne i dyplomatyczne, które temu sprzyjają.
Nowe spojrzenie na reżim deportacyjny
Jednym z najważniejszych założeń REDIRECT jest zakwestionowanie przekonania, że deportacja stanowi przede wszystkim narzędzie wzmacniania suwerenności państwa. Projekt ujmuje ją jako proces transnarodowy i wielopoziomowy, zależny od relacji między państwami, instytucjami i innymi uczestnikami procesu deportacyjnego.
Badaczka proponuje także pojęcie „ponownie legitymizowanych deportacji”. Odnosi się ono do sytuacji, w których deportacje wcześniej wstrzymywane lub kwestionowane ze względu na niebezpieczeństwo w kraju docelowym znów zaczynają być przedstawiane jako dopuszczalne i uzasadnione.
REDIRECT ma pomóc ustalić, jakie zmiany prawne, polityczne i społeczne umożliwiają taki proces oraz jaką rolę w nim odgrywają m.in. zmieniające się podejście do praw człowieka i rosnące znaczenie populizmu.
– REDIRECT proponuje nowe, transnarodowe i wieloskalowe ujęcie, które pozwala umiejscowić deportacje w przecinających się geografiach władzy – podkreśla dr Agnieszka Radziwinowiczówna.
Dr Agnieszka Radziwinowiczówna jest adiunktką w Ośrodku Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego. Socjolożka, badaczka migracji i deportacji, specjalizuje się w badaniu współczesnych reżimów deportacyjnych, polityk migracyjnych oraz doświadczeń osób poddawanych przymusowym powrotom. Jest absolwentką Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie ukończyła studia magisterskie i doktoranckie w Instytucie Socjologii, oba z wyróżnieniem.
Jest laureatką dwóch konkursów Narodowego Centrum Nauki, w których otrzymała granty SONATA i OPUS na realizację własnych projektów badawczych. W latach 2018–2020 była stypendystką programu Marie Skłodowska-Curie Individual Fellowship na University of Wolverhampton w Wielkiej Brytanii. Otrzymała również Stypendium Ministra Nauki dla Wybitnych Młodych Naukowców oraz stypendium Fundacji Kościuszkowskiej na pobyt naukowy na University of Michigan w Ann Arbor. W 2017 roku otrzymała Nagrodę Prezesa Rady Ministrów za wyróżniającą się rozprawę doktorską.
Jest autorką i współautorką publikacji poświęconych migracjom i deportacjom oraz redaktorką książki Research Methods in Deportation: The Power-Knowledge Approach (Edward Elgar, 2024). Jej prace ukazywały się m.in. w „Population, Space and Place”, „Journal of Ethnic and Migration Studies”, „International Migration” i „European Journal of Criminology”.
Prywatnie jest mamą Luisa i Jurka oraz opiekunką adoptowanej kundelki Łajki.