Stemplowane imadło z II wieku p.n.e., fragment nieznanego wcześniej styloblatu, około 350 elementów dekoracji architektonicznej i inne ciekawe odkrycia są zasługą archeologów z UW prowadzących prace wykopaliskowe na Cyprze. Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej im. Kazimierza Michałowskiego UW podsumowało wyniki wspólnej ekspedycji Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Na czele ekspedycji stoi prof. Ewdoksia Papuci-Władyka, kierowniczka Stacji Badawczej Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej im. Kazimierza Michałowskiego (CAŚ) UW na Cyprze. W projekcie uczestniczą również badacze z Politechniki Warszawskiej, Uniwersytetu w Hamburgu, Politechniki Wrocławskiej oraz Muzeum Narodowego w Krakowie.
W 2025 roku zrealizowano zarówno kampanię zarówno studyjną, jak i wykopaliskową. Wiosną (kwiecień–maj) niewielki zespół specjalistów pracował nad opracowaniem materiałów odkrytych w poprzednich latach oraz przygotowaniem publikacji. Główna kampania terenowa odbyła się we wrześniu, z udziałem pracowników naukowych, studentów oraz wolontariuszy – łącznie około 30 osób, które korzystały z zaplecza oferowanego przez Stację Badawczą. Wykopaliska prowadzono w dwóch obszarach stanowiska: w dzielnicy Maloutena oraz na Agorze.
Maloutena
W Maloutenie kontynuowano prace w zachodniej części miasta, na zachód od wzgórza Fanari, najwyższego punktu miasta uważanego za jego akropol. Badania w tym miejscu rozpoczęto w 2022 roku. Przyniosły one obiecujące rezultaty dla studiów nad poznaniem jednych z najstarszych warstw starożytnego miasta, pochodzących z późnego okresu hellenistycznego. Na większości obszaru stanowiska są one mocno zniszczone przez trzęsienia ziemi oraz późniejszą zabudowę z okresu rzymskiego. Tymczasem na obecnie badanym obszarze są stosunkowo dobrze zachowane, a – co równie ważne – dostępne mniej niż metr pod powierzchnią gruntu.
Eksploracja objęła trzy części wykopu. W jego północnym rozszerzeniu osiągnięto poziom kamiennego płytowania ulicy oraz odkryto liczne tygle do topienia metalu, wykonane z dolnych partii amfor, co wskazuje na funkcjonowanie w tym miejscu niewielkiej strefy produkcyjnej. W pomieszczeniu 1 odsłanianej budowli, w wykopie fundamentowym muru, znaleziono m.in. stemplowane imadło amfory rodyjskiej z imieniem eponima Aristombrotidasa, datowane na około 117 rok p.n.e. To znalezisko wraz z innymi obiektami pozwala datować tę (zapewne mieszkalną) budowlę na późny okres hellenistyczny.
Prace w tym rejonie są związane z projektem Rozpoznanie potencjału archeologicznego zachodniej części antycznej Nea Pafos – ocena i perspektywy badań, kierowanym przez dr. Pawła Lecha z CAŚ UW. Projekt otrzymał finansowanie w konkursie MINIATURA 8 Narodowego Centrum Nauki i ma na celu wstępną ocenę potencjału archeologicznego zachodniej części miasta oraz wskazanie kierunków przyszłych badań w tym obszarze.
Prace na Agorze
Drugim obszarem badań była Agora, najważniejsza przestrzeń publiczna miasta, gdzie prace pod nadzorem dr. Łukasza Miszka z UJ prowadzono w północnej części Portyku Wschodniego, w obrębie wykopu T.II. W południowo-wschodnim narożniku odsłonięto konstrukcję w formie płytkiego zbiornika wodnego – osadnika – funkcjonalnie związanego ze studnią S.233, odkrytą w poprzednich latach i datowaną na pierwszą połowę II wieku p.n.e. Do zbiornika od północy doprowadzona była ceramiczna rura.
W zachodniej części wykopu odsłonięto fragment nieznanego wcześniej stylobatu oraz dolne partie dwóch żłobkowanych bębnów kolumn. W ich sąsiedztwie zarejestrowano ślady spalania oraz fragment terakotowego przewodu rurowego. Na obecnym etapie badań trudno jednoznacznie określić chronologię tych odkryć; prawdopodobnie fragment kolumnady związany był z jedną z wcześniejszych faz funkcjonowania portyku, poprzedzającą jego ostateczną formę datowaną na pierwszą połowę II wieku n.e. Odpowiedzi na pytania dotyczące chronologii i funkcji odkrytych struktur przyniosą dopiero kolejne sezony badań.
Studia nad architekturą
Równolegle prowadzono prace studyjne nad elementami dekoracji architektonicznej w Maloutenie. Badania te realizowała dr Aleksandra Brzozowska-Jawornicka z Politechniki Wrocławskiej wraz ze studentką tej uczelni. W trakcie kwerendy terenowej zidentyfikowano około 350 elementów dekoracji architektonicznej pochodzących z odsłoniętych przez ekspedycję budowli – m.in. Willi Tezeusza, tzw. Domu „Hellenistycznego”, Domu Wczesnorzymskiego, Domu Aiona oraz Domu Północno-Wschodniego. Wszystkie elementy zostały zinwentaryzowane, sfotografowane i opisane w specjalnie przygotowanej bazie danych.
W Muzeum Archeologicznym w Pafos prowadzone były także prace nad zabytkami ruchomymi. Materiał numizmatyczny opracowywał prof. Jarosław Bodzek z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, natomiast konserwację zabytków metalowych wykonała dr Barbara Zając z Muzeum Narodowego w Krakowie. Konserwacji poddano 71 monet (w większości brązowych, jedna srebrna), a także fragment złotej folii i uchwyt brązowej situli.
Jak co roku, prowadzono dokumentację oraz analizę typologiczno-chronologiczną materiału ceramicznego pochodzącego z bieżącego i wcześniejszych sezonów wykopaliskowych. W tym czasochłonnym procesie specjaliści wspierani są przez studentów oraz wolontariuszy mieszkających na Cyprze. Całość prac nad materiałem ceramicznym nadzoruje dr Małgorzata Kajzer z UJ.
