Królewski Uniwersytet Warszawski

Losy Uniwersytetu od samego początku były nierozerwalnie związane z historią samej Warszawy i do pewnego stopnia, z historią całej Rzeczypospolitej, która w wyniku rozbiorów dokonanych przez ościenne mocarstwa – Prusy, Austrię i Rosję – pod koniec XVIII wieku na przeszło stulecie zniknęła z mapy Europy. Nadzieje na odrodzenie państwa przyszły już w pierwszych dekadach XIX wieku. Przyniosły ją najpierw czasy napoleońskie, a następnie Kongres Wiedeński. Namiastką polskiej państwowości stało się najpierw Księstwo Warszawskie (1807-1813), a od 1815 roku, będące częścią imperium rosyjskiego, Królestwo Polskie.

 

Początki Uniwersytetu wiążą się z dwiema szkołami z epoki napoleońskiej – Szkołą Prawa z 1808 roku i założoną rok później Szkołą Lekarską. Obydwie szkoły, z czasem przekształcone w dwa ważne wydziały Uniwersytetu, miały kształcić specjalistów potrzebnych w codziennym funkcjonowaniu Księstwa Warszawskiego. Wielkimi orędownikami utworzenia Uniwersytetu byli hr. Stanisław Potocki, minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i ksiądz Stanisław Staszic. Akt erekcyjny Uniwersytetu wydał car Rosji i król Polski Aleksander I 19 listopada 1816 roku. Odtąd Uniwersytet zaczął funkcjonować pod kierownictwem Rady Ogólnej ze Stanisławem Staszicem na czele. Oficjalna nazwa uczelni otwartej 14 maja 1818 roku brzmiała: Królewski Warszawski Uniwersytet.

 

Pierwszym rektorem uczelni został ks. Wojciech Anzelm Szweykowski. Godłem UW stał się orzeł z gałązkami wawrzynu i palmy w szponach, otoczony pięcioma gwiazdami symbolizującymi pięć wydziałów. Oprócz wydziałów Prawa i Lekarskiego w skład nowo powstającego Uniwersytetu weszły wydziały Filozoficzny, Teologiczny oraz Nauk i Sztuk Pięknych. Łączna liczba studentów uczelni stopniowo zbliżyła się do 800. Profesorów było 40-50.

 

Akademia Medyko-Chirurgiczna i Szkoła Główna

Klęska powstania listopadowego, jednego z najważniejszych przejawów walki o niepodległość narodu polskiego, w którym masowy udział wzięli studenci uczelni, przesądziła o zamknięciu uczelni. Zaledwie piętnaście lat po utworzeniu Uniwersytet przestał istnieć, a rok później większość jego zbiorów wywieziono do Petersburga.

 

Z biegiem lat wskrzeszenie w Warszawie wyższej uczelni typu uniwersyteckiego stawało się koniecznością. Chwilowa liberalizacja w Rosji umożliwiła w 1857 roku uzyskanie zgody na otwarcie w Warszawie polskiej uczelni – Akademii Medyko-Chirurgicznej. Dzięki staraniom margrabiego Aleksandra Wielopolskiego do Akademii pięć lat później dodano Wydziały Prawa i Administracji, Filologiczno-Historyczny i Matematyczno-Fizyczny, a tym samym reaktywowano Uniwersytet. Uroczyste otwarcie uczelni, która nosiła teraz nazwę Szkoły Głównej, nastąpiło 15 listopada 1862 roku, a pierwszym jej rektorem został Józef Mianowski.

 

Udział studentów Szkoły Głównej w powstaniu styczniowym, kolejnym wielkim zrywie patriotycznym, sprawił, że uczelnię zamknięto w 1869 roku.  Jej krótkie istnienie wywarło jednak wielki wpływ na tworzącą się wówczas polską inteligencję. Spośród 3000 studentów, którzy przez kilkanaście lat studiowali w Warszawie, wielu weszło później w skład polskich elit społecznych, przyczyniając się do rozwoju kraju i podtrzymania narodowej świadomości w najtrudniejszym okresie niewoli, do początku XX wieku.

 

Cesarski Uniwersytet Warszawski

Miejsce zlikwidowanej Szkoły Głównej zajął Cesarski Uniwersytet – uczelnia z wykładowym językiem rosyjskim. Wśród 1500-2000 studentów Polacy stanowili 60-70%, co nadal miało wielkie znaczenie dla nauki i kultury narodowej. Większość profesorów Uniwersytetu przyjechała jednak z Rosji.

 

W 1905 r., pod hasłem walki o polski uniwersytet, został ogłoszony bojkot rosyjskiej uczelni. Udział Polaków wśród studiujących w Warszawie spadł poniżej 10%, a większość dotychczasowych studentów wyjechała do innych uniwersytetów. Cesarski Uniwersytet przetrwał do 7 lipca 1915 roku.

 

Uniwersytet Warszawski w latach 1915-1918W sierpniu 1915 wojska rosyjskie opuściły Warszawę, a ich miejsce zajęły wojska niemieckie. Władze niemieckie zezwoliły na utworzenie polskojęzycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Uroczysta inauguracja odrodzonego Uniwersytetu odbyła się 15 listopada 1915 roku w obecności niemieckiego gubernatora, generała Hansa von Beselera. Przywrócono wówczas dawne godło Uniwersytetu, a uczelnia zyskała większą samodzielność. Do studiów na Uniwersytecie po raz pierwszy też zostały dopuszczone kobiety. Pierwszym rektorem odrodzonej uczelni został uwielbiany przez młodzież dr Józef Brudziński.

 

Uniwersytet był jedną z pierwszych legalnie działających instytucji narodowych. Stosunkowo niewielu wykładowców (36-53) miało do czynienia z szybko rosnącą liczbą studentów. W ciągu czterech lat wzrosła ona z 1000 do 4500, przede wszystkim na wydziałach: prawa, filozoficznym (który łączył dyscypliny humanistyczne i matematyczno-przyrodnicze) oraz lekarskim.

 

Uniwersytet w latach 1918-1939

Po odzyskaniu przez Polskę w 1918 roku niepodległości Uniwersytet po raz pierwszy w swojej historii mógł rozwijać się w warunkach wolności nauki i nauczania. Władze wszystkich szczebli pochodziły z wyboru. Wydziały miały decydujący wpływ na program nauczania i powoływanie profesorów. Jedynie finanse były kontrolowane przez władze państwowe. W krótkim czasie okazało się możliwe stworzenie uczelni, w której wiele dyscyplin uzyskało poziom europejski. Wielka w tym zasługa wybitnych profesorów, Polaków, którzy przenieśli się do Warszawy z uniwersytetów Rosji, Galicji i Europy Zachodniej.

 

Na początku lat 30. Uniwersytet Warszawski był już największym polskim uniwersytetem z 250 profesorami i docentami oraz 10 000 studentów. Liczba wydziałów wzrosła do ośmiu, zaczęły powstawać instytuty, grupujące katedry i zakłady z poszczególnych dyscyplin naukowych. Finanse i warunki lokalowe nie nadążały jednak za potrzebami. Panowała wielka ciasnota, a uczelnia wzbogaciła się tylko o kilka gmachów (Auditorium Maximum, budynki medycyny, fizyki i chemii). Pensje profesorów wynosiły 200% przeciętnej płacy pracownika umysłowego i 400%płacy górnika. Trzy czwarte studentów utrzymywało się z własnej pracy zarobkowej. Tylko 3% pobierało stypendia. 70% studentów pochodziło spoza Warszawy, ale tylko co siódmy mógł liczyć na miejsce w akademiku. Roczna opłata za studia była równa miesięcznej pensji pracownika umysłowego.

 

Uniwersytet w latach 1939-1945

Po zajęciu stolicy przez wojska hitlerowskie Uniwersytet Warszawski, podobnie jak inne uczelnie, został zamknięty. Wielu pracowników, mimo grożącej im kary śmierci, nie przerwało jednak zajęć. Stopniowo powstawał – unikatowy w skali ogólnoświatowej – uniwersytet podziemny, na którego zajęcia w 1944 roku uczęszczało prawie 300 pracowników naukowych i 3500 studentów.

 

Nim skończyła się ponura noc okupacji, przyszły dla Warszawy i jej Uniwersytetu pełne heroizmu i nadziei dni Powstania Warszawskiego. Zabytkowy zespół Uniwersytetu stał się terenem zaciekłych walk powstańców ze zgrupowania „Krybar”.

 

Wojenne straty uczelni były ogromne. Budynki uczelniane uległy zniszczeniu w 60%, a zbiory w 70-80%. Szczególnie niepowetowane były jednak straty osobowe.

 

Uniwersytet po 1945 roku

Uniwersytet wznowił działalność w 1945 roku. Od końca lat czterdziestych nastąpiła odgórna stalinizacja uczelni. Na fali odwilży po 1956 roku odżyło życie akademickie. W większości dyscyplin udało się odbudować swobodę nauczania i badań.

 

Narastająca krytyka ustroju politycznego Polski doprowadziła w marcu 1968 roku do wystąpień studenckich stłumionych przez milicję. W wyniku tych wydarzeń, a także antysemickiej kampanii rozpętanej przez władze, Uniwersytet stracił wielu pracowników i studentów. Część z nich została zmuszona do emigracji z kraju. Uniwersytet pozostał jednak ośrodkiem niezależnej myśli, z którego wyszło wielu wybitnych intelektualistów, znaczna część opozycji politycznej, a także reformatorów w obozie władzy. Uniwersytet jest instytucją, której przedstawiciele walnie przyczynili się do odzyskania przez Polskę pełnej suwerenności, by następnie, po roku 1989, efektywnie współkształtować nową rzeczywistość.