Unikatowe znalezisko w średniowiecznym klasztorze

Podczas prac prowadzonych w zespole klasztornym na terenie Oazy Fajum w Egipcie uniwersyteccy archeolodzy odnaleźli cztery odlane z ołowiu krzyżyki oraz kolistą ołowianą plakietkę z inskrypcją w języku arabskim. Według kierownika misji, prof. Godlewskiego tego typu dewocjonalia są rzadkością we wczesnośredniowiecznej sztuce koptyjskiej.

Krzyżyki oraz kolista plakietka, która może być elementem Koranu – początek sury 12 owinięte były w lnianą tkaninę. Krzyżyki mają bogatą dwustronną ikonografię figuralną (scena ukrzyżowania i przedstawienie Marii), jak i symboliczną. Zostały wykonane starannie w dwóch formach. – Tego typu dewocjonalia są rzadkością we wczesnośredniowiecznej sztuce koptyjskiej. Ich datowanie jest oparte na kontekście archeologicznym wnętrza zniszczonego pomieszczenia. Najprawdopodobniej powstały one w X wieku. Swoją formą i dekoracją nawiązują do bizantyjskich enkolpionów z X–XI wieku – mówi prof. Włodzimierz Godlewski, kierownik misji w Naqlun.

W zawiniątku znajdował się również mały kolisty dzwoneczek. – Podobne koliste dzwoneczki w okresie późnoantycznym dekorowały rzędy końskie. Znamy je z grobowców w Gustul, datowanych na V wiek, ale pojawiają się również w nubijskiej ikonografii średniowiecznej, jako element szat biskupa lub kapłana (malowidła z Faras) – dodaje prof. Godlewski.

Dewocjonalia to nie jedyne sensacyjne znalezisko uniwersyteckich archeologów. Badania w Naqlun prowadzone są od wielu lat, a każdy sezon przynosi nowe odkrycia.

W pomieszczeniu, które prawdopodobnie mogło być mieszkaniem odźwiernego, badacze z Instytutu Archeologii UW oraz Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW odkryli mały wapienny basen oraz depozyt naczyń stołowych i kuchennych datowanych na pierwszą połowę X wieku.

Jedno z pomieszczeń w centralnej części klasztoru zostało zniszczone podczas pożaru i posłużyło pustelnikom za cmentarz. Archeolodzy przebadali 18 grobów: 9 pochówków mężczyzn, 5 kobiet oraz 4 dzieci. Z wyjątkiem jednego grobu wszystkie pochówki zachowały się w postaci szkieletów z całkowicie rozłożonymi szatami i całunami a także trumnami i marami. W trzech grobach stwierdzono naczynia szklane – małe buteleczki tradycyjnie wkładane do trumien – a w jednym – brązową zapinkę paska. Prosta biżuteria znajdowała się jedynie w grobach dziecięcych.

Istotną częścią prowadzonych ostatnio prac była eksploracja śmietnika, która również przyniosła niecodzienne odkrycia. Znaleziony tam materiał jest niezwykle różnorodny i dostarcza nam informacji o życiu mieszkańców klasztoru. – Mamy tu dokumenty zapisane w języku greckim na papirusach, które świadczą o tym, że podstawowym językiem mówionym i pisanym w klasztorze Nekloni w VI-VII wieku był język grecki – mówi prof. Godlewski.

Przedmioty odnalezione na śmietniku pozwalają nam wyobrazić sobie, jak żyli pustelnicy. Szklane i ceramiczne lampki oraz ich knoty przybliżają nam sposób oświetlania wnętrz klasztornych. Fragmenty wyrobów drewnianych, włókna lnianego i wełnianego, zwitki nici, oraz fragmenty szat dają wyobrażenie o zajęciach i ubiorach mieszkańców klasztoru.

O ich diecie mówią liczne pestki owoców, fragmenty warzyw, muszle ślimaków słodkowodnych i małży. Liczne amfory po winie oraz zachowane fragmentarycznie małe szklane kieliszki nie pozostawiają wątpliwości, że wino było podstawowym napojem w klasztorze.

Klasztor Nekloni na terenie Oazy Fajum został założony w połowie V wieku jako duży zespół eremów (pustelni), wykuwanych w kotlinkach i zboczach malowniczych wzgórz. W VII wieku zamieszkiwało w nim 120 pustelników. Klasztor przetrwał w zmienionej formie do naszych czasów, zapomniany przez ludzi i prawie opuszczony. W 1986 roku, gdy polska misja zaczynała prace, na jego terenie mieszkało zaledwie dwóch mnichów.