Anna Kalinowska, Witold Lenart, Elżbieta Bartocha

Związki kierunków przyrodniczych z ochroną środowiska były na Uniwersytecie Warszawskim silne od dawna. Świadczą o tym chociażby sesje naukowe dotyczące tej problematyki dość regularnie organizowane od połowy lat 70. przez poszczególne wydziały przyrodnicze. Warto też wspomnieć, że w 1987 r. tej tematyce poświęcone było święto UW. Jednak coraz szybsze w latach 80. XX wieku wyodrębnianie się pola badań dotyczących ochrony środowiska oraz kształtowanie się kierunku studiów z tego zakresu dowodziło, że jest to dziedzina interdyscyplinarna wymagająca często przekroczenia ram wydziałów.

Taka myśl przyświecała dziekanom czterech Wydziałów Uniwersytetu Warszawskiego: Biologii - prof. dr. hab. Kazimierzowi Dobrowolskiemu, Chemii - prof. dr. hab. Stanisławowi Rublowi, Geologii - prof. dr. hab. Piotrowi Roniewiczowi oraz Geografii - prof. dr. hab. Andrzejowi Richlin-gowi. Inicjatywa dziekanów, wspierana przez wspaniale rozumiejącego taką potrzebę ówczesnego Rektora UW prof. dr. hab. Grzegorza Biał-kowskiego, doprowadziła do powołania Uniwersyteckiego Centrum Badań nad Środowiskiem Przyrodniczym. Stosowne Zarządzenie Senatu UW ukazało się w lutym 1989 roku. Tym samym nastąpiło formalne podkreślenie roli UW w dziedzinie ochrony środowiska i promowania zrównoważonego rozwoju. Pomysł programu Centrum zaprezentowano wcześniej (jesień 1987) na konferencji naukowej eksponującej znaczenie badań i studiów interdyscyplinarnych w ochronie środowiska. Uczestnicy byli zgodni, że jednym z głównych zadań Centrum powinna być organizacja i prowadzenie akademickiej edukacji ekologicznej dla studentów wszystkich wydziałów oraz innych grup zainteresowanych, a także prowadzenie i udział w polskich oraz międzynarodowych projektach z tej dziedziny. Rezultaty tej konferencji zostały opublikowane otwierając działalność wydawniczą UCBnŚP. Było to wtedy pierwsze takie akademickie centrum w Polsce i jedno z niewielu w Europie. Pierwszym Dyrektorem Centrum została prof. dr hab. Aleksandra Macioszczykowa z Wydziału Geologii, funkcję Przewodniczącego Rady objął prof. dr hab. Adam Hulanicki (Wydział Chemii), zaś stanowiska wicedyrektorów powierzono przedstawicielom Wydziału Biologii (prof. dr hab. Andrzej Prejs a następnie dr Anna Kalinowska) oraz Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych (dr Witold Lenart). Wkrótce do przyrodniczych wydziałów założycielskich dołączył Wydział Fizyki. Nowa międzywydziałowa placówka UW znalazła siedzibę w gmachu Wydziału Geologii. Przyjęte wtedy zasady funkcjonowania Centrum okazały się trwałe i obowiązują do dziś.
Coraz silniejsze przekonanie, że problemy środowiska wymagają podejścia nie tylko w wymiarze przyrodniczym, ale również społecznym, prawnym i ekonomicznym spowodowało, że bardzo szybko formalne zainteresowanie współpracą ujawniły wydziały humanistyczne: Historyczny, Nauk Ekonomicznych, Prawa i Administracji oraz Filozofii i Socjologii. Naturalnymi partnerami Centrum stały się także inne poważne uczelnie warszawskie, instytucje zajmujące się ochroną środowiska, organizacje społeczne, grupy zawodowe oraz studenci poszukujący możliwości rozszerzania swej wiedzy. Szybko też nawiązało Centrum szerokie kontakty międzynarodowe.
Centrum rozpoczęło swoją działalność skromnie, w jednym pokoju i z jedną maszyną do pisania. Istotny zwrot w funkcjonowaniu UCBnśP stanowił program TEMPUS CEFEES "Uniwersyteckie Centra Ochrony Środowiska" zainicjowany przez Kurs Środowiskowy Uniwersytetu w Aarhus. Pozostali partnerzy to The University of Greenwich oraz Centrum Studiów nad Człowiekiem i Środowiskiem Uniwersytetu Śląskiego. Ten duży program UE, wspierany dodatkowo przez fundusze Uniwersytetu w Aarhus, umożliwił w Iatach1991-96 wyposażenie Centrum w sprzęt komputerowy i urządzenia dydaktyczne oraz rozpoczęcie gromadzenia zbiorów biblioteki Centrum. Dziś księgozbiór Biblioteki Centrum liczy ponad 1000 pozycji i jest jednym z najnowocześniejszych w tej dziedzinie. W czasie trwania programu niemal 100 studentów oraz młodych pracowników naukowych z wydziałów tworzących Centrum uczestniczyło w różnego rodzaju wyjazdach szkoleniowych do instytucji związanych z ochroną środowiska w Danii i Wlk. Brytanii. Na specjalną uwagę zasługuje też inicjatywa Polsko-Duńskich Szkół Ochrony Środowiska (odbył się ich 10) prowadzonych także po zakończeniu programu TEMPUS. Ich inicjatorzy: Prof. Mogens Gissel Nielsen i Dorthe Bikmose z Uniwersytetu w Aarhus zostali odznaczeni przez Ministra Środowiska oraz Rektora UW.
Umacniająca się pozycja Centrum sprawiała, że w kolejnych latach nawiązywało nowe współprace krajowe i międzynarodowe, dzięki którym pojawiły się dalsze programy wspierające jego organizacyjny i merytoryczny rozwój. Trwałe związki dotyczą zwłaszcza resortu ochrony środowiska oraz edukacji, innych rządowych i samorządowych służb ochrony środowiska, Narodowego oraz Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Ekofunduszu, uczelni wyższych, regionalnych ośrodków edukacji ekologicznej, mediów i organizacji pozarządowych oraz komercyjnych działających w szeroko rozumianej sferze ochrony środowiska. Współpraca polega do dziś na wspólnej realizacji programów, ale też na wsparciu kadrowym - Centrum stanowi istotne, liczące się zaplecze merytoryczne dla większości podejmowanych przez te instytucje inicjatyw.

Pracownicy Centrum uczestniczyli m.in. w tworzeniu i opiniowaniu rządowych dokumentów dotyczących edukacji ekologicznej i udziału obywateli w podejmowaniu decyzji dotyczących środowiska (Narodowa Strategia: Przez Edukację do Zrównoważonego Rozwoju, Program Wykonawczy Strategii, Międzyresortowy Program Edukacji: Ochrona i Kształtowanie Krajobrazu Historycznego, Strategie Ochrony Środowiska na poziomie krajowym, wojewódzkim i powiatowym. Istotny też był udział w przygotowaniu do ratyfikacji i wdrażaniu Konwencji z Aarhus 0 dostępie obywateli do informacji dotyczących środowiska. Opiniowano także teoretyczne podstawy materiałów służących kształtowaniu świadomości ekologicznej społeczeństwa polskiego, także w wymiarze międzynarodowym.
Przegląd aktywności Centrum w ciągu 15 lat wyraźnie wskazuje na przewagę działań w sferze edukacyjnej. Przede wszystkim trzeba odnotować rolę Centrum w tworzeniu i prowadzeniu Międzywydziałowych Studiów Ochrony Środowiska. Ten nowy kierunek powstał na UW w połowie lat 90. Rada Naukowa Centrum pełni równocześnie rolę Rady Wydziału dla MSOŚ. Obecnie Rada liczy 30. członków - przedstawicieli Wydziałów: Biologii, Chemii, Fizyki, Filozofii i Socjologii, Historycznego, Geografii i Studiów Regionalnych, Geologii, Prawa i Administracji oraz Nauk Ekonomicznych. Tu rodzą się pomysły usprawniania procesu dydaktycznego.
Centrum prowadzi bibliotekę z myślą o studentach MSOŚ, organizuje dla nich cykliczne wykłady, prowadzi seminarium dyplomowe z zakresu edukacji ekologicznej. Powstałe w Centrum prace magisterskie dotyczące świadomości społecznej i edukacji ekologicznej są nagradzane (m.in. nagroda im. Nowickiego, nagrody Ministra Środowiska) i szeroko wykorzystywane.
Teoria i praktyka edukacji ekologicznej (analiza porównawcza programów, metody ewaluacji, badania świadomości) stała się specjalnością Centrum, które jest zarazem prekursorem tej problematyki jako dziedziny akademickiej w Polsce.
Z tego nurtu wywodzą się prowadzone pod patronatem Ministra Środowiska oraz Ministra Edukacji działania skierowane do nauczycieli i edukatorów. UCBnŚP prowadzi studia podyplomowe "Metody i treści edukacji środowiskowej", a ich zakres i forma lokuje Centrum w czołówce krajowej. W ciągu kilku lat działalności studia te ukończyło niemal 100 osób z całego kraju. Kadrę wykwalifikowanych trenerów (edukatorów) ekologicznych powiększają różne formy szkoleń prowadzonych przez powstały w 1998 roku przy Centrum, Ośrodek Doskonalenia Instruktorów Edukacji Ekologicznej. ODIEE prowadzony przez mgr Annę Batorczak, jest efektem ścisłej współpracy polsko-brytyjskiej. Ośrodek realizuje szereg projektów edukacyjnych, z których wymienić warto choćby: szkolenie instruktorów edukacji ekologicznej w parkach narodowych i krajobrazowych czy zastosowanie Internetu w edukacji dla zrównoważonego rozwoju. Za swoje programy ODIEE zdobyło nagrodę "Złoty liść" przyznawaną w dziedzinie edukacji
Wymienione wyżej programy, a także inne aktywności edukacyjne prowadzone są we współpracy z The British Council, Field Studies Council, WWF, ILJCN czy Regional Environmental Centre for Europę (REC).
Poza stałymi zadaniami Centrum w dziedzinie edukacji ekologicznej wprowadzono też liczne krótkookresowe inicjatywy edukacyjne, których lista obejmuje kilkanaście pozycji. Warto tu wspomnieć o zainicjowanej w 1992 roku publikacji wykładów z zakresu ochrony środowiska prowadzonych przez Centrum od 1991 roku. Uczestniczyło w nich łącznie ok. 60 specjalistów z całego kraju a na sali obecnych było ponad 400 studentów. Ważne aktywności edukacyjne Centrum to udział w Programie Ekokadry promującym absolwentów kierunków ochrony środowiska oraz stały udział w edycjach targów ekologiczno-edukacyjnych Ekomedia-Forum. Stały charakter ma współuczestnictwo Centrum w polsko-amer-ykańskim projekcie edukacji ekologicznej Krąg (UCBnŚP reprezentuje dr W. Lenart) a także w programie Globe (dr K. Bajer).
Na forum międzynarodowym UCBnŚP koordynuje Studium Pilotowe Komitetu ds. Wyzwań Współczesnego Społeczeństwa (CCMS) NATO. "Formy edukacji ekologicznej w siłach zbrojnych i ich wpływ na tworzenie postaw proekologicznych" w studium kierowanym przez dr A. Kalinowską, uczestniczą przedstawiciele 11 krajów NATO. Zarówno ten jak i inne projekty wiązały się z organizacją międzynarodowych konferencji i publikacją materiałów.
Centrum jest też zapraszane jako partner do wielu innych międzynarodowych projektów w dziedzinie edukacji, mediacji społecznych czy dostępu do informacji.
Współpraca międzynarodowa Centrum w znacznym stopniu wiąże się z tradycyjnymi formalnymi i koleżeńskimi kontaktami z licznymi organizacjami i osobami związanymi z ochroną środowiska i edukacją ekologiczną. W ostatnich latach najtrwalej zapisała się współpraca z Uniwersytetem w Aarhus (Dania), Field Study Council (W. Brytania), Insti-tute for Sustainable Communities (USA). Pracownicy Centrum związani są z ważnymi organizacjami i inicjatywami międzynarodowymi (dr A. Kalinowską jest członkiem Rady Światowej Unii Ochrony Przyrody - IUCN oraz zarządu Centrum Ekologicznego na Europę Środkową i Wschodnią - REC a dr W. Lenart od początku istnienia programu współpracuje z Baltic University). Stąd też wiele z konferencji firmowanych przez te instytucje organizowanych jest przez Centrum na UW. Chociaż Centrum nie prowadzi własnej serii publikacji, ale sygnuje już drugą dziesiątkę książek, broszur i poradników edukacyjnych powstających w wyniku prowadzonych projektów lub autorskiej aktywności pracowników i współpracowników.
Centrum jest potencjalnym ośrodkiem konsultacyjnym w zakresie badań podstawowych i wdrożeniowych ochrony środowiska. Dzięki wieloletnim kontaktom z większością wydziałów UW, a także z innymi uczelniami i instytucjami badawczymi w Polsce i na świecie możliwe jest przygotowywanie i realizowanie takich badań. Niestety, placówka jest zbyt mała by móc samodzielnie je organizować. Zatem w tej dziedzinie należy zauważyć rezultaty prac prowadzonych przez kadrę UCBnŚP w innych strukturach Uniwersytetu. Dziedzinami badawczymi, które są szczególnie bliskie zainteresowaniom Centrum jest metodyka edukacji ekologicznej, zastosowanie technik komputerowych w informacji środowiskowej oraz problematyka ocen oddziaływania na środowisko.
Ewolucja szkolnictwa wyższego, oczekiwania zjednoczonej Europy i przede wszystkim rosnące potrzeby wdrażania zasad zrównoważonego rozwoju stwarzają dobre perspektywy przed międzywydziałowymi placówkami takimi jak UCBnŚP. Coraz więcej aktywności interdyscyplinarnych, wyraźnie więcej związków z praktyką oraz szerszy kontekst międzynarodowy - to zadania, które w warunkach Centrum można wypełniać. Należy spodziewać się, że następne lata funkcjonowania Centrum powinny zwiększyć faktyczną reprezentację obecnie mniej aktywnych wydziałów, ustabilizowanie pozycji Centrum w gronie instytucji eksperckich ochrony środowiska w skali regionalnej (mazowieckiej), krajowej i międzynarodowej oraz wzmocnienie znaczenia uniwersyteckiej edukacji ekologicznej.
W szesnasty rok istnienia Centrum wkracza ze skromnym, ale sprawdzonym zespołem. Przewodniczącym Rady Centrum jest od 1999 roku prof. dr hab. Piotr Roniewicz z Wydziału Geologii. Etatowym Dyrektorem Centrum jest dr Anna Kalinowską, zaś jej zastępcami reprezentującymi współpracujące Wydziały UW są dr Konrad Bajer (Fizyka) i dr Witold Lenart (Geografia i Studia Regionalne). Kadrę etatową uzupełniają: mgr Elżbieta Bartocha (sekretarz Centrum), mgr Anna Batorczak (kierownik ODIEE) oraz mgr inż. Teresa Marciak (kierownik Biblioteki) i Robert Wilczyński (finanse).
15 lat to może niewiele w stosunku do stażu wielu innych placówek UW, ale i tak trudno w krótkim artykule przedstawić zarówno komplet osiągnięć jak i zestaw problemów zwłaszcza, że o tych ostatnich nie wypada z okazji Jubileuszu zbyt dużo pisać. Dobry to jednak czas na refleksje, plany na przyszłość oraz podziękowania dla wszystkich, których wizja, działania oraz finansowe wsparcie przyczyniło się do powstania i rozwoju UCBnŚP.