ŚWIATOWE SPOTKANIE SOCJOLOGÓW
W DURBAN (RPA)

Wydarzenia

Elżbieta Budakowska, IPSiR UW

Szybko zmieniająca się rzeczywistość zglobalizowanego świata narzuca na środowiska naukowe różnych dyscyplin imperatyw prowadzenia ciągłych badań i obserwacji zachodzących zjawisk. W równym stopniu odnosi się to do nauk społecznych, a zwłaszcza socjologów, szczególnie predysponowanych do zajmowania się społeczną rzeczywistością Człowieka.

Odpowiedzią na zapotrzebowanie społeczne są międzynarodowe kongresy socjologiczne, gromadzące ze świata badaczy różnych specjalności i tworzące szerokie forum debat, upowszechniania i wymiany wiedzy oraz prezentacji wyników empirycznych badań.

Znaczącym wydarzeniem akademickim był XVI Światowy Kongres Socjologiczny, który obradował w dniach 23-29 lipca br., w południowo afrykańskim mieście Durban. Jego znaczenie wypływało z dwóch istotnych przesłanek. Po pierwsze było to międzynarodowe przedsięwzięcie największej światowej organizacji socjologów: Międzynarodowego Stowarzyszenia Socjologicznego (International Sociological Association, ISA). A po drugie, z uwagi na miejsce kongresu, stał on się również żywotną platformą spotkań i dyskusji socjologów ze świata z afrykańskimi badaczami społecznymi. Ideą wyboru miejsca obrad kongresowych jest rotacja kontynentów i regionów świata, aby tworzyć warunki pogłębionej analizy socjologicznej w różnych obszarach świata. Toteż zlokalizowanie przedsięwzięcia w Afryce pozwoliło na wnikliwsze skoncentrowanie się na problemach tego kontynentu.

Jak podsumowali organizatorzy po zakończeniu imprezy, Kongres zgromadził 2653 uczestników, przybyłych ze 101 państw. Obejmowały one wszystkie kontynenty, a także niektóre narody wyspiarskie, jak przykładowo Wyspy Dziewicze, Trynidad czy Fidżi. Z liczby tej najliczniej reprezentowany był kontynent afrykański. Jego 481 uczestników przybyło z 22 krajów afrykańskich, w tym 368 z Republiki Południowej Afryki.
Następnie najliczniejsze grona badaczy, których liczebność przekraczała 100 naukowców, pochodziły z 11 krajów. Należały do nich: USA - 426 osób, Wielka Brytania - 270, Niemcy - 185, Kanada - 144, Australia - 123, Brazylia - 112, Włochy - 109, Indie - 105, Szwecja 105 i Francja - 101 naukowców.
Kolejna grupa wyróżniających się krajów posiadała powyżej 50 przedstawicieli ze swoich ośrodków naukowych. Grupa ta obejmowała kraje: Japonia - 93 osoby, Finlandia - 78, Nigeria - 74, Meksyk - 71, Holandia - 69, Rosja - 61 oraz Norwegia - 52. W gronie uczestników znajdowało się również 25 naukowców z Polski, co na tle wielu narodowych reprezentacji nie wyglądało zbyt imponująco. Podobną liczebność wykazywały Austria i Belgia. Polscy naukowcy pochodzili m.in. z następujących ośrodków naukowych: Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Łódzki, Szkoła Główna Handlowa, PAN, Akademia Górniczo-Hutnicza, UMCS, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Akademia Świętokrzyska.

Kongres zwołany został pod hasłem: Jakość społecznego bytu w globalizującym się świecie (The Quality of Social Existence in a Globalising World). Zakres tematyczny tego hasła był wystarczająco obszerny, aby objąć swym zasięgiem jak największą ilość badań. Znalazło to swe odbicie w podejmowanej problematyce. Została ona zgłoszona w ramach 44 Komitetów Badawczych ISA. Komitety te skupiając członków ISA, badaczy według określonych dziedzin socjologii i pól zainteresowań, stanowiły podstawową płaszczyznę kongresowej wymiany poglądów i prezentacji dorobku badawczego. Dotyczy to zarówno kwestii bardziej teoretycznych, jak społecznej transformacji i socjologii rozwoju, teorii socjologicznych, ale też dziedzin szczegółowych, jak socjologia migracji, grup etnicznych, ras i stosunków mniejszościowych, rodziny, młodzieży, klas i ruchów społecznych itp.

Ponadto, w ramach kongresu wyodrębnionych zostało 11 sesji poświęconych wyłącznie problematyce afrykańskiej. Dotyczyło to przede wszystkim miejsca Afryki w systemie światowym, afrykańskich nowoczesności i społecznych tożsamości, ruchów społecznych i zmian społecznych w Afryce, kwestii agrarnych i własności w Afryce, zdrowia afrykańskiej populacji oraz wkładu Afrykanów do transatlantyckich przepływów kulturowych.

To wielkie przedsięwzięcie zaowocowało prezentacją najnowszych rezultatów badań z zakresu co najmniej kilkuset zagadnień, wyodrębnionych w oparciu o zgłaszane abstrakty. Dla merytorycznej orientacji wymienię zaledwie trzy wybrane przykłady.

Z tytułu obranej problematyki kongresu, jednym z najczęściej poruszanych tematów była globalizacja i związana z nią jakość życia. Sporo miejsca poświęcono zrównoważonemu rozwojowi, transnacjonalizmowi i zmianie społecznej. Zajmowano się również sieciami społecznymi, biedą, ruchami społecznymi i wpływem Internetu. Podkreślano, że coraz więcej dziedzin naszego życia podlega zmianie globalizacyjnej, toteż rozszerzeniu winna ulegać perspektywa badawcza. Jeśli będziemy ją zawężali wyłącznie do lokalnego kontekstu, to ograniczymy też wartość eksplanacyjną badań socjologicznych. Toteż, szereg wystąpień nawiązywało przy tej okazji do roli analiz porównawczych, jak również innych aspektów zagadnień metodologicznych i teoretycznych badań społecznych.

Drugi blok tematów, na który chciałabym zwrócić uwagę, wiązał się z przepływami ludności w świecie w ramach zintensyfikowanych ruchów migracyjnych. Internalizacja rynku pracy coraz bardziej wpływa na życie ludzi i ich jakość. Często wymusza wędrówki, które pociągają za sobą konieczność intensywnych procesów przystosowawczych i wypełniania istniejących nisz zatrudnieniowych. Toteż tematami pokrewnymi były kwestie tożsamości, zarówno narodowej wraz z etnocentryzmem, jak i indywidualnej, kreowanej w nowym środowisku sąsiedzkim państw przyjmujących. Szczególnie interesujące wyniki prezentowano odnośnie budowania nowej tożsamości przez drugie pokolenie imigrantów. Zawiera ona zarówno elementy transnarodowości, jak i hybrydalności. Analizowano ponadto zagadnienia związane z postępującą dyferencjacją kulturową wielu społeczeństw. Patrzono na imigrację pod kątem jej kapitału kulturowego, pogłębiającego pluralizm kulturowy państw narodowych. Zwracano uwagę, że konsekwencją pogłębiających się dysproporcji w rozwoju ekonomicznym świata będzie odbywający się z coraz większą desperacją nielegalny przepływ ludności. Będzie to jedno z ważniejszych zadań humanitarnych do rozwiązania w zglobalizowanym świecie. Zdaniem niektórych badaczy nie nastąpi to, jeśli nie doprowadzi się do ustalenia tzw. podstawowego dochodu imigrantów. Wówczas wystąpią większe szanse na zminimalizowanie eksploatacji imigranckiej siły roboczej, w tym również nielegalnej, i zachowanie bardziej zrównoważonych relacji między miejscową i obcą siłą roboczą.

Sporo miejsca poświęcono również pozycji społeczno-zawodowej kobiet we współczesnym świecie. Podkreślano, że w niektórych regionach świata przemoc wobec kobiet nadal nie osłabła i wymaga bardziej zdecydowanych reakcji. Analizowano wzory rodzin na Zachodzie, w Azji i Afryce. Dowodzono, że o ile w rodzinach zachodnich stosunkowo łatwo jest wyróżnić poszczególne okresy domowego cyklu rodzinnego, o tyle w pozostałych dwóch typach jest to bardziej złożone. Dlatego postulowano wypracowanie stosownej metodologii badań, uwzględniającej jednocześnie jako jednostki analityczne indywiduum i zbiór. Prowadzone badania nad rodziną i rolą kobiet dokumentowano szerokim zestawem case studiem.

Poruszana na kongresie problematyka dotyczyła również społeczeństwa obywatelskiego, praw człowieka, dyskryminacji, systemu demokratycznego, prewencji, obywatelskiego uczestnictwa i wielu innych zagadnień, których nie dałoby się w tym komunikacie wyliczyć.

Na kongresie wybrano również nowego prezesa ISA. Dotychczasowy, prof. Piotr Sztompka z Uniwersytetu Jagiellońskiego, zakończył swoją kadencję. Nowym prezesem ISA został prof. Michel Wieviorka z Francji.

Na koniec wypadałoby napisać kilka słów o organizatorach kongresu. Obowiązki organizacyjne przejęło na siebie Stowarzyszenie Socjologów RPA (the South African Sociological Association, SASA). Po raz pierwszy kongres ISA goszczono na afrykańskiej ziemi, przy pełnym zaangażowaniu w jego organizację Uniwersytetu KwaZulu-Natal w Durban. Odbywał się on na terenie trzech dużych obiektów: ICC International Conference Centre, nowoczesnej budowli zdolnej pomieścić na plenarnej sesji nawet do 3 tys. słuchaczy; przestrzennego the Durban Exhibition Centre oraz UNISA University of South Africa. Organizatorzy zadbali o transport, który dowoził uczestników kongresu na obrady. Była to istotna kwestia wobec osłabionego poczucia bezpieczeństwa w Durban. Umożliwiono również zainteresowanym wykupienie wycieczek do interesujących zakątków kraju (przed i po kongresie). Organizatorzy za sprawny przebieg kongresu zasługują na słowa uznania, ale także są godni rekomendacji, abyśmy nawiązywali z nimi ściślejsze kontakty naukowe, bo mają co zaoferować. Republika Południowej Afryki od 12 lat sama przechodzi interesujący proces zmian, który wnosi do teoretycznego warsztatu socjologów istotny zasób wiedzy o współczesnych procesach transformacyjnych.