Może jeszcze przywrócić rubrykę "pochodzenie społeczne"?!

Marcin Kula

Student, który niedawno wypełniał uzyskany z internetu formularz zapisu na Uniwersytet Warszawski, zwrócił mi uwagę na pomieszczoną tam rubrykę, która jego i moim zdaniem nie ma żadnego uzasadnienia. Jest to mianowicie rubryka "Narodowość".
Oczywiście, każdy może deklarować swoją narodowość każdemu kto chce słuchać. Olisadebe może określać się jako obywatel Rzeczypospolitej i Nigeryjczyk. Jego dobre prawo - a może nawet dobrze, żebyśmy nie byli wszyscy bez reszty jednakowi. W wypadku kwestionariusza uczelnianego nie mamy jednak do czynienia ze stwarzaniem okazji do afrimacji przynależności narodowej, lecz z ankietą całkowicie sformalizowaną, która powinna być zbudowana w oparciu o ścisłe przepisy oraz powinna być do czegoś użyteczna. Otóż nie ma na Uniwersytecie sprawy, która mogłaby być związana z deklarowaniem narodowości. Teoretycznie można sobie wyobrazić powstanie np. studenckiego koła ziomków-Eskimosów - ale i tak nie administracja uczelniana i nie w oparciu o ankiety personalne będzie je ewentualnie organizować. Z punktu widzenia wszelkich wyobrażalnych spraw uczelnię może interesować jedynie obywatelstwo.
Nie jest przypadkiem, że w dowodach osobistych nie ma rubryki "narodowość". Byłaby ona bezsensowna także ze względów pragmatycznych; wszak to każdy subiektywnie deklaruje, do jakiej narodowości się poczuwa. W moim przekonaniu jest to skądinąd zupełnie niezłe kryterium narodowości - ale z punktu widzenia dokumentów osobistych jest ono tyle warte, co pytanie czy się preferuje szarlotki, czy napoleonki. Jest prawdą, że bodajże w ostatnim spisie powszechnym zadano pytanie o narodowość. Moim zdaniem było to też głęboko niesłuszne, wręcz naruszające prawa człowieka w zakresie jego stosunków z władzami państwowymi - ale nie mogę zaprzeczyć, że wiedza o liczebności obywateli polskich, przyznających się do poszczególnych narodowości mogła być interesująca zarówno dla wszystkich obywateli, jak i dla poszczególnych narodowości. Liczebność np. deklaracji "śląskich" stała się istotnym faktem społecznym, a o takich faktach lepiej wiedzieć niż nie wiedzieć. Na Uniwersytecie to pytanie jednak nie służy nawet takiemu rozpoznaniu. W jakimś sensie jest ono dalekim echem dawniejszej historii Polski, kiedy obywatelstwo i narodowość często rozmijały się - a więc rzeczone pytanie nasuwało się jako naturalne. Gorzej, że jest też bliższym echem PRL, której władza lubiła wtykać nos w sprawy, które nie powinny jej interesować.
Last but not least, warto pamiętać, iż istniejąca w radzieckich dowodach osobistych rubryka, o której mowa, traktowana tam tak serio jak wszystkie wpisy do dokumentów, przysporzyła niejednemu człowiekowi kłopotów. Warto też pamiętać o sytuacjach, gdy w innych ustrojach ludzie bywali z powodu swej narodowości naznaczani opaskami, wpisami, stemplami.