"Oczy i obiektywy"
III Przegląd Filmów Etnograficznych,
czyli rzecz o zadziwieniu nad światem

Ewa Wołkanowska

Przyszły tłumy. Może to brzmieć jak przechwałka jednego z dumnych organizatorów "Oczu i obiektywów", jakim niewątpliwie jestem. Może to być też suche stwierdzenie faktu dokonanego, które można by rozwinąć w następujący sposób: w dniach 24 - 26 lutego 2006 roku w trakcie trwania III Przeglądu Filmów Etnograficznych "Oczy i obiektywy" zorganizowanego przez Koło Naukowe "Etno" zrzeszające studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, sala Państwowego Muzeum Etnograficznego pękała w szwach. Duma z niniejszej sytuacji poniekąd ustąpiła miejsce mojemu zdziwieniu. Zastanawiałam się, co dla każdego z tych ludzi kryło się pod pojęciem film etnograficzny?

Etnografia najczęściej jest kojarzona z dwoma różnymi obrazami. Ten pierwszy przedstawia naszą rodzimą wieś polską: z furmanką, strzechą, kolorowymi spódnicami, krzyżem przydrożnym upiększonym wstążkami i pobożnym "Szczęść Boże!" Obraz wsi spokojnej i szczęśliwej, gdzie niezmiennie od wieków bosy pastuszek wygania bydło, przygrywając sobie na fujarce, baby w polu śpiewają pieśni dożynkowe, wiążąc snopy zboża, gdzie księdza całuje się w rękę, a na weselach panują oberki i przyśpiewki. Żuraw przy chacie i bocian na łące są też niewątpliwymi częściami tego pejzażu, utrwalanego między innymi w filmach etnograficznych z okresu PRL-u, kręconych w skansenach. Drugi obraz, z jakim kojarzy się nasza dziedzina, jest jeszcze bardziej egzotyczny, bo przedstawia wszelkiego rodzaju społeczeństwa pozaeuropejskie, kojarzące się z niezrozumiałymi obrzędami, dziwnymi strojami, wszelkiego rodzaju tańcami i bardzo tajemniczymi wierzeniami.

Na przeglądzie "Oczy i obiektywy" były pokazywane zarówno filmy traktujące o tańcu tybetańskim ("Czam, czyli taniec" reż. Krzysztof Renik), krwawej ofierze macedońskiej ("Kurban" reż. Tomasz Strączek) jak też o obchodach dnia św. Wasyla w Bułgarii ("Surva" reż. Paweł Krzyworzeka). Wyświetliliśmy też te zza miedzy, pozwalające się przyjrzeć polskim muzykantom ludowym ("Muzyka żydowska w twórczości wiejskich muzykantów" reż. Andrzej Bieńkowski, "Stara muzyka" reż. Dariusz Gajewski). Istnieje jednakże jeszcze inny rodzaj inności, takiej, która jest tworzona dzisiaj w wyniku procesów globalizacji. W tym samym kraju żyją dzisiaj obok siebie ludzie, których kultura zdaje się należeć do całkiem odmiennych światów.

Filmy prezentujące tę specyfikę współczesności ukazują relacje między Tuaregami a Belgiem, koczującym z tym afrykańskim plemieniem przez kilka miesięcy("Tshissete, le mirroir touareg", reż. Sebastian Wielemans), Pakistańczykiem a Hindusem, którzy poznali się na studiach filmowych w Londynie ("My brother my enemy", reż. Masood Khan, Kamaljeet Negi), Amerykanami, szukającymi żon poprzez internetowe biura matrymonialne, a Kolumbijkami, chcącymi szczęśliwie wyjść za mąż. ("The Internet bridge" reż. Eleanor Ford). Jest to całkiem nowy rodzaj inności, która w konfrontacji z stereotypowym postrzeganiem różnych społeczności zdaje się być wręcz absurdalna, a przez to komiczna. Doskonałym przykładem tego jest film "Chikwati - moje afrykańskie wesele" Petera Lehmanna, będący współczesną historią o miłości. Dwoje młodych ludzi zakochało się w sobie i postanowiło się pobrać. On Niemiec, ona Zambijka. Rodzina i przyjaciele przyjechali z europejskiej metropolii do małej zambijskiej wioski, gdzie uczestniczyli w ślubie i ceremonii weselnej Chikwati. Zarówno Afrykańczycy jak i Europejczycy zdawali się być rozbawieni zaistniałą sytuacją. Na tle afrykańskich domów różowy garnitur pana młodego wyglądał egzotycznie, a panna młoda przeszła swoistą transformację zmieniając sukienkę w tradycyjne zambijskie wzory na stylową obcisłą kreację.

Pretekstów do spotkań różnych światów istniejących na kuli ziemskiej mamy dużo. Zdajemy sobie sprawę, że w takim samym stopniu, w jakim ludzie z innego kręgu kulturowego jawią się nam jako egzotyczni, my jesteśmy odbierani przez nich. Etnograf przestaje być kimś, kto, jak twierdził Aleksander Jackowski, wiecznie się spóźnia, pytając: "A jak tu kiedyś było?" Często wyrusza, by prowadzić badania w swoim rodzinnym mieście. Zagląda do restauracji, teatrów i supermarketów, rozmawia z pracownikami banków, bywalcami klubów nocnych i przedstawicielami subkultur. Dziwi się tym, co przez wiele lat życia wydawało się normalne. Jeśli taki etnograf oprócz szeroko otwartych oczu będzie też właścicielem kamery, zaowocuje to kolejnymi przeglądami "Oczy i obiektywy".