Doktorat Honoris Causa UW
Profesor Anna Wierzbicka
3 kwietnia 2006 r.

Profesor Anna Wierzbicka należy do grona najwybitniejszych współczesnych językoznawców. Swoimi badaniami i twórczą myślą teoretyczną obejmuje ogromny obszar faktów językowych w ścisłym powiązaniu z kulturą i zdolnościami poznawczymi człowieka. Jej wielki wkład w rozwój językoznawstwa światowego jest bezdyskusyjny.

Profesor Anna Wierzbicka urodziła się w roku 1938. Jej związki z Uniwersytetem Warszawskim sięgają okresu studiów - w roku 1958 ukończyła na Uniwersytecie Warszawskim studia polonistyczne (seminarium prof. W. Doroszewskiego). Swoją działalność naukową rozpoczęła w Instytucie Badań Literackich PAN, gdzie w 1965 r. doktoryzowała się pod kierunkiem prof. M. R. Mayenowej, a następnie w r. 1968 uzyskała stopień naukowy doktora habilitowanego. W 1972 r. wyjechała wraz z mężem do Australii. Od tego czasu mieszka w Canberze i jest profesorem językoznawstwa w Australijskim Uniwersytecie Narodowym. Stworzyła tam zespół naukowy, który do dziś wspomaga ją w badaniu języków i kultur różnych narodowości i plemion. Profesor Wierzbicka jest autorką dwudziestu książek o dużej doniosłości naukowej (nie licząc przekładów jej prac i tomów przez nią redagowanych) oraz ponad 200 artykułów. Jej prace publikowane są w wielu krajach, w wysoko cenionych wydawnictwach i periodykach naukowych o randze międzynarodowej.
Podstawową dziedziną zainteresowań Profesor Anny Wierzbickiej jest szeroko rozumiana semantyka, obejmująca w jej ujęciu także tzw. pragmatykę lingwistyczną. Motywem przewodnim całej twórczości Autorki "Semantics. Primes and Universals" jest dążność do ukazywania tego, co uniwersalne w języku, z jednoczesnym wskazywaniem na to, co uwarunkowane jest określoną kulturą, jej treściami, hierarchią wartości i regułami zachowań. Uniwersalny jest według Profesor Anny Wierzbickiej przede wszystkim zbiór podstawowych, niedefiniowalnych pojęć, nad ustaleniem którego pracuje przez całe dziesięciolecia. Zbiór ten pozwala opisać różnorodność znaczeń w poszczególnych językach. Profesor Anna Wierzbicka stworzyła przemyślaną metodologię opisu jednostek leksykalnych, stanowiącą istotny punkt odniesienia dla wielu współczesnych leksykografów i autorów analiz semantycznych różnych jednostek języka.

Anna Wierzbicka należy do grona tych językoznawców, którzy w słownikach (w przeciwstawieniu do encyklopedii) chcieliby widzieć opis znaczeń wyrazów oddający ich potoczne, nie zaś naukowe rozumienie. Problemem nadrzędnym wobec opisów znaczeń poszczególnych leksemów jest dokonywana przez użytkowników języka kategoryzacja elementów rzeczywistości i jej typy. Profesor Wierzbicka proponuje językowe narzędzia, które mogą służyć do ustalania typów kategorii, a tym samym typów opisu leksykograficznego wyrazów, które nazywają należące do tych kategorii pojęcia. Ważną dziedziną badań Autorki książek "English speech act verbs: a semantic dictionary” (1987) oraz "Cross-cultural pragmatics" (1991) stanowią akty mowy, w tym powitania, pożegnania, przeprosiny, przekleństwa itd., oparte na skryptach (tj. regułach zachowań m.in. językowych) różnych kultur (przede wszystkim angielskiej, ale także polskiej, rosyjskiej, żydowskiej, japońskiej i in.). Do skryptów kulturowych nawiązuje Autorka również w swoich pracach tekstologicznych z ostatnich lat, poświęconych poszukiwaniom uniwersalnego sensu tekstu Nowego Testamentu (przede wszystkim w książce "What did Jesus mean? Explaining the Sermon of the Mount and the parables in simple and universal human concepts” (2002) i jej polskim przekładzie (2003)). Semantyka leży również u podstaw studiów Profesor Anny Wierzbickiej dotyczących wielkiej liczby istotnych kategorii gramatycznych, takich, jak np. przypadek, aspekt, strona, negacja, koniunkcja, a także łączliwości składniowej i semantycznej różnych kategorii leksemów, m.in. nazw części ciała, nazw policzalnych i niepoliczalnych przedmiotów. Omawiając te problemy - m.in. w książce "The semantics of grammar" (1988) - Autorka porusza się swobodnie po obszarach wielu języków indoeuropejskich, przywołuje język japoński, hebrajski i jidysz, języki plemion australijskich i afrykańskich. Także w gramatyce szuka zawsze uniwersaliów, a z drugiej strony różnic w konceptualizacji i sposobach wyrażania funkcji gramatycznych przez poszczególne języki i kultury.

Należy wreszcie podkreślić wagę prac Profesor Anny Wierzbickiej dla rozwoju polonistyki językoznawczej. Jej wczesne publikacje z lat 60. i 70., takie jak znakomita książka popularnonaukowa "O języku dla wszystkich" (1965); praca doktorska pt. "System składniowo- stylistyczny prozy polskiego renesansu" (1965); "Praktyczna stylistyka" (opracowana wspólnie z Piotrem Wierzbickim, 1967), wciąż niezastąpiona w nauczaniu stylistyki i kultury języka; bardzo już dojrzałe "Dociekania semantyczne" (1969); świetna popularyzacja semantyki leksykalnej w istotnych dla człowieka zakresach pt. "Kocha, lubi, szanuje. Medytacje semantyczne" (1971), liczne artykuły dotyczące m.in. aktów i gatunków mowy, interpretacji metafor, zdań bezpodmiotowych, aspektu etc. stanowią wciąż ważne, klasyczne pozycje w nauczaniu uniwersyteckim. W r. 2001 został wydany tom pt. "Język - umysł - kultura" obejmujący wybór późniejszych studiów Anny Wierzbickiej w przekładzie na język polski. Profesor Wierzbicka zachowała żywy kontakt z polskim środowiskiem naukowym, publikując artykuły w polskich czasopismach i co roku wygłaszając m.in. na Uniwersytecie Warszawskim cieszące się wielkim zainteresowaniem wykłady dla studentów i pracowników naukowych.

Można wymienić kilka cech, które wydają się szczególnie charakterystyczne dla Profesor Anny Wierzbickiej jako uczonej i jako człowieka. Pierwsza z nich to połączenie wielkiej pasji poznawczej, znajdującej wyraz w niezwykle bogatym, wielostronnym dorobku naukowym - z wielką wrażliwością moralną i poczuciem odpowiedzialności za rozwój współczesnej kultury, współczesnego świata wartości. Poczucie to ujawnia się i w tematyce jej wielu prac, i w całym jej stylu życia. Istotna jej cecha jako uczonej to konsekwencja, z jaką na przestrzeni całej swojej twórczości naukowej rozwija przede wszystkim jedną podstawową myśl, związaną z Leibnizowskim "alphabetum cogitationum humanorum", ukazując ewolucję swojej teorii i jej coraz szersze zastosowania. Anna Wierzbicka jest uczoną niedającą się przyporządkować żadnej z kolejnych XX- wiecznych teorii języka. Łączy elementy myśli strukturalistycznej i generatywistycznej z elementami myślenia kognitywistycznego i z tradycją XVII-wiecznej europejskiej filozofii języka - wszystkie je włączając w służbę w oryginalny sposób pojmowanej lingwistyki etno- i antropologiczno-kulturowej. Jej prace są znane, cenione, cytowane i dyskutowane przez lingwistów, filologów, kulturoznawców w wielu krajach i nagradzane przez wiele poważnych ośrodków naukowych (m.in. nagrodą Fundacji A. Humboldta, 1994). Nie tylko wzbogacają one w sposób bezpośredni światową wiedzę o języku i kulturze, ale też są od lat zaczynem działalności naukowej bardzo licznych, m.in. polskich językoznawców.

fragment wniosku Rady Instytutu Języka Polskiego
i Katedry Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki
o wszczęcie postępowania w celu nadania
prof. dr hab. ANNIE WIERZBICKIEJ
tytułu doktora honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego