Krzysztof Wrocławski
(Instytut Slawistyki Zachodniej i Południowej)

90-lecie slawistyki
na Uniwersytecie Warszawskim

Slawistyka na Uniwersytecie Warszawskim w dniu 30 maja br. uroczyście świętowała jubileusz 90-lecia swego istnienia.

     Początki slawistyki warszawskiej sięgają wieku XIX - są związane z narodzinami Uniwersytetu Królewskiego i z takimi nazwiskami uczonych, jak Samuel Bogumił Linde, Wawrzyniec Surowiecki, Kazimierz Brodziński. Jej losy uwikłane były w polityczne i historyczne okoliczności dziejów Uczelni, które wytyczały takie fakty, jak zamknięcie Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego po powstaniu listopadowym, kilkuletnie istnienie Szkoły Głównej (1862-1869, której słuchaczami byli poloniści a zarazem slawiści: Jan Baudouin de Courtenay, Bronisław Grabowski, Adam Antoni Kryński), wreszcie powołanie przez władze carskie rosyjskiego Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego (1869-1917). W warunkach narastającej presji rusyfikacyjnej trudno było pielęgnować studia słowiańskie w sposób niezależny, w atmosferze niezbędnej dla nauki wolności myśli i obiektywizmu poglądów. Ale i te najtrudniejsze czasy zrodziły uczonych, którzy tworzyli kadrę slawistyczną i polonistyczną odrodzonego polskiego Uniwersytetu Warszawskiego, powołanego do życia w listopadzie 1915 roku (po przeniesieniu Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego do Rostowa nad Donem i jeszcze w trakcie trwania okupacji niemieckiej w Warszawie). Wraz z powstaniem pierwszych wydziałów Uczelni zaczęło funkcjonować także Seminarium Słowiańskie, na którego czele stanął Stanisław Słoński (1879-1959), językoznawca, zainteresowany szczególnie najstarszym językiem słowiańskiego piśmiennictwa - staro- cerkiewno-słowiańskim, językiem bułgarskim oraz językami łużyckimi. To on wyznaczył Seminarium Slawistycznemu profil lingwistyczny zachodnio- i potudniowostowiański. Prowadził je przez cały okres międzywojenny, kontynuując dydaktykę także w czasie okupacji w formie działalności podziemnej. On też po wojnie odbudował kadrę i bibliotekę Seminarium (z kadry i spośród absolwentów przedwojennych oprócz Stanisława Słońskiego podjęli zaraz po wojnie pracę dydaktyczną bohemista Andrzej Sieczkowski, specjalistka od języka serbsko- chorwackiego Halina Irena Olszewska oraz lektor języka bułgarskiego Stefan Łaszewski). W roku 1952 w miejsce Seminarium powstaje Katedra Filologii Słowiańskiej, a na jej czele staje przeniesiony z Łodzi (wcześniej pracował na Uniwersytecie we Lwowie) wybitny językoznawca Zdzisław Stieber. Odrębnie funkcjonowała Katedra Filologii Rosyjskiej z towarzyszącą jej filologią ukraińską i białoruską. Tak więc pod pojemniejszym w treści szyldem filologii słowiańskiej prowadzone były w Katedrze Filologii Słowiańskiej tylko studia z zakresu filologii czeskiej, bułgarskiej i serbsko-chorwackiej. Rekrutacja na te trzy specjalności językowe prowadzona była przemiennie (łącznie na wszystkich latach studiów około 60-70 studentów). Po przejściu Z. Stiebera do Polskiej Akademii Nauk dyrekcję Instytutu objął Przemawia dyrektor Instytutu Slawistyki Zachodniej i Południowej UW prof. UW, dr hab. Krzysztof Wrocławski literaturoznawca Józef Magnuszewski (pracował w Katedrze od roku 1952 do 1994, a więc przez lat ponad czterdzieści). Katedra rozbudowywała swoją kadrę a także ofertę dydaktyczną - od roku 1968 przeobraziła się w Instytut Filologii Słowiańskiej. Zwiększyła się liczba przyjmowanych studentów oraz prowadzonych specjalności językowych. Obok dotychczasowych uruchomiono także specjalność czesko-stowacką oraz jugoslawistyczną (z możliwością wyboru dodatkowych zajęć stowenistycznych i macedonistycznych).
      Mimo zwiększania liczby studentów Instytut w końcu lat 70. i na początku lat 80. przeżywa niezwykle niepomyślny okres. Było to związane z tworzeniem nowych struktur wydziałów filologicznych na Uniwersytecie Warszawskim i ich niekorzystną lokalizacją w przestrzeni miasta. Od roku 1975 Instytut Filologii Słowiańskiej został odłączony od Wydziału Polonistyki, tym samym od filologii macierzystej (należącej przecież także do szeroko rozumianej filologii słowiańskiej) i przeniesiony na ówczesne peryferia stolicy - na Służewiec Przemysłowy („Polityka" komentowała te nowe lokalizacje uczelni drukując na przykład artykuł pt. „Uniwersytet wyprowadzony w pole"). Slawistyka mimo lepszych warunków lokalowych odczuła dotkliwie tę izolację. Przełom polityczny roku 1980 i 1981 oraz ożywienie demokratycznych decyzji wewnątrzuniwersyteckich w kwestii miejsca w strukturze uczelni i losu jednostek filologicznych umożliwiły powrót Instytutu Filologii Słowiańskiej do Wydziału Polonistyki i funkcjonowanie w jego ramach mimo utrudnień związanych z odległością od siedziby Wydziału. Powrót do uniwersyteckiego centrum przy Krakowskim Przedmieściu okazał się możliwy dopiero w roku 2000, a więc po latach ponad dwudziestu od „zesłania" na Stużewiec. Nowa siedziba Instytutu - w dawnym budynku Pracowni Konserwacji Zbiorów BUW (przeniesionej do nowego budynku Biblioteki) - przyjęta została przez nas jako oaza zapewniająca normalne warunki pracy oraz studiowania slawistyki w szerokim kontekście interdyscyplinarnej humanistyki. Wprawdzie nowa siedziba okazuje się obecnie zbyt ciasna na potrzeby rozwijającego się Instytutu (brak miejsca na przeprowadzanie konsultacji, kolokwiów, egzaminów poza okresami sesji, a także sali na liczne wykłady profesorów z zagranicy, spotkania z przedstawicielami różnych kultur słowiańskich przybywających do stolicy), tym niemniej oceniamy pięć lat od powrotu na Krakowskie Przedmieście jako czas znacznego ożywienia zewnętrznych kontaktów naukowych i dydaktycznych slawistyki z innymi jednostkami studiów humanistycznych, znacznego zainteresowania studiami slawistycznymi ze strony studentów innych kierunków, intensyfikacji kontaktów slawistyki z instytucjami pozauniwersyteckimi (ambasadami siedmiu krajów zachodnio- i poludniowosłowiańskich - ich ośrodkami kulturalnymi w stolicy, Biblioteką Narodową i in.).
      Warto tu dodać, że lata 90. przyniosły istotne zmiany polityczne na Stowiańszczyźnie Zachodniej i Południowej, co nie mogło pozostać bez wpływu na wykładane treści (rozpad Czechosłowacji, rozpad Jugosławii, powstanie państw narodowych). Obecnie na slawistyce UW, na studiach dwustopniowych licencjackich i magisterskich, studiuje ponad trzysta osób i prowadzona jest nauka ośmiu języków (w tym łużyckich) ze stałym wykorzystaniem sześciu lektorów zagranicznych (w ramach umów międzypaństwowych). Dzięki unii bibliotek Instytutu uniwersyteckiego oraz Instytutu Slawistyki PAN zlokalizowany u nas księgozbiór slawistyczny należy do największych tego rodzaju w Europie (liczy ponad 150 tysięcy woluminów).
      Pilna obserwacja rynku pracy dla humanistów, losów naszych absolwentów, tendencji interdyscyplinarnych we współczesnej humanistyce skłoniła Instytut do zmiany profilu z tradycyjnie filologicznego na kulturoznawczy. Od przyszłego roku na Uniwersytecie Warszawskim jako jedynym w kraju odbędzie się rekrutacja na studia z zakresu kulturoznawstwa słowiańskiego. Jest to wielkie wyzwanie, przed którym stanął wciąż nie dość liczny zespół pracowników. Slawistyka na UW (także pożegnaniem tradycyjnej nazwy i przybraniem bardziej odpowiedniej do treści dydaktycznej i badawczej - Instytut Slawistyki Zachodniej i Południowej) przyjęta na siebie trudną rolę awangardy krajowej, obserwowanej przez inne slawistyczne ośrodki uniwersyteckie z zainteresowaniem, ale także nie bez wątpliwości co do powodzenia naszych zamierzeń. Mamy nadzieję sprostać postawionym sobie zadaniom i stać się godnym naśladowania modelem dla innych slawistyk krajowych, które zechcą pójść naszą drogą.