Pod okiem Erazma

prof. Marcin Kula

Ostatnio miałem okazję uczestniczyć w jednej z obron w szczególnym charakterze - ojca doktoranta. Odbyta się ona na Uniwersytecie Erazma w Rotterdamie, gdzie syn ukończył studia doktoranckie z ekonomii. Niezależnie od uczuć rodzinnych zajmowało mnie jak tam przebiega uroczystość tego rodzaju.
Obrona odbywała się w specjalnie na ten cel przewidzianej sali - eleganckiej, ze stałymi miejscami dla członków komisji oceniającej oraz dla doktoranta, wyposażonej oczywiście w urządzenia umożliwiające nowoczesną prezentację dysertacji. Na ścianie sali wisi portret królowej, gdzie została namalowana w taki sposób, że, prawdę mówiąc, w pierwszej chwili wziąłem ja za Erazma z Rotterdamu. Przygotowaniami dyskretnie kieruje urzędniczka rektoratu. Doktorant ma możliwość uprzedniego przećwiczenia prezentacji w tej właśnie sali. Podczas obrony ktoś z obsługi jest gotów do pomocy w wypadku kłopotów z techniką (prawda, że na obronie syna akurat tego człowieka zabrakło). Ponieważ wśród doktorantów jest wielu cudzoziemców, naturalnym jest pisanie pracy oraz odbycie obrony po angielsku.
Oczekuje się, że na obronę przyjdą rodzice, a nawet rodziny doktoranta. Gdybyśmy z Żoną nie przyjechali, wywołałoby to zdziwienie. Pierwszy rząd foteli zarezerwowany jest dla rodziny. Oczekuje się, że rodzice usiądą naprzeciwko bohatera dnia. Licznie przychodzą koleżanki i koledzy (na obronie mojego ostatniego doktoranta w Warszawie było ich bardzo niewielu; każdy potem tłumaczył się jakimiś zajęciami).
Doktorant zwyczajowo ubiera się we frak (pożyczony!) oraz, rzecz jasna, biały gors i takąż muszkę. Ma prawo dobrać sobie dwóch mężów lub dwie damy zaufania - jako osoby dodające mu otuchy. Najczęściej dobiera ich (je) spośród koleżanek i kolegów. Mężowie lub damy zaufania siedzą na fotelach ustawionych obok doktoranta podczas obrony. Jeśli są to mężczyźni, a doktorant przestrzega obyczaju przyjścia we fraku, to też muszą być we frakach. W takim wypadku doktorantowi wypada pokryć im koszt wypożyczenia.

Na kwadrans przed wydarzeniem doktorant wraz z owymi dwiema osobami udaje się do odrębnego pokoju, gdzie czeka. Wisi tam tablica, na której wszyscy doktoranci składają ostatni podpis przed ruszeniem w drogę (mój syn zapomniał!). O godzinie "zero minus jeden" przychodzi pedel w todze i przeprowadza doktoranta do sali obron. Po chwili tenże pedel z umieszczonym na wysokiej lasce berłem, którego elementem są dzwoneczki, wprowadza delegata rektora, promotora i pięciu jurorów - wszystkich w togach.
Doktorant jest po studiach doktoranckich, gdzie egzaminy, wieńczące poszczególne przedmioty, zastępują egzaminy doktorskie. Praca musi być dopuszczona do obrony przez komisję wydziałową (niekoniecznie wewnętrzną). Musi być też zaakceptowana przez dziekana oraz uczelnianą komisję doktorantów. Trwa to 3-4 miesiące od złożenia. Po akceptacji praca jest drukowana przez instytut. Bez dodatkowych zabiegów drukuje się to, co doktorant dostarczył na dyskietce. Zakłada się, że człowiek sięgający po tytuł doktorski powinien umieć pisać i redagować własne teksty (a jeśli nie, to promotor nie powinien przyjąć pracy). Część nakładu rozsyła się do wszystkich instytutów uczelnianych, pracujących w zakresie danej dziedziny w kraju. Nauki przyrodnicze niekiedy elektronicznie załatwiają publikacje i rozsyłanie.
Jurorzy, uczestniczący w obronie, znają tekst, a dodatkowo mają egzemplarze książki przed sobą. O dziwo cała szóstka jurorów była obecna, choć dwóch z nich przyjechało z innych miast. Łatwo oczywiście powiedzieć, że Holandia to mały kraj - ale Polska też nie jest zbyt wielka, a często trudno jest u nas zebrać nawet dwóch recenzentów.
Gdy orszak wchodzi, wszyscy wstają. Doktorant, jak u nas, wygłasza autoreferat. Następnie promotor oraz każdy z jurorów zadają pytania wokół zagadnień dysertacji, bądź polemizują z jej tezami. Każdy formułuje po dwa pytania, a potem kolejka zaczyna się od początku. Doktorant odpowiada bezpośrednio po każdym głosie. W jego interesie jest odpowiadanie możliwie długo, by mniej czasu pozostawało na dalsze indagacje. Toczy się więc zabawna gra o to, jak długo da się odpowiadać bez ośmieszenia się. Każdą odpowiedź doktorant musi zacząć od formuły: "Highly learned opponent" (Mój uczony przedmówco? Mój uczony polemisto? Wasza uczoność?!).
"Uczeni polemiści" mówią wyraźnie przyjacielsko, z podkreśleniem uznania dla doktoranta, a zarazem poważnie polemizując. Dominuje konwencja eleganckiej krytyki, utrzymanej w ramach zdecydowanej sympatii.
Po równo godzinie pedel otwiera drzwi, wchodzi i mocnym głosem oznajmia: "Czas minął!'. Może w ten sposób przerwać równie dobrze doktorantowi, jak jurorowi — to nie ma znaczenia. Ponieważ wszyscy jednak wiedzą, że tak będzie, więc w 59. minucie wymiana zdań zaczyna zamierać. Ponieważ milczeć w oczekiwaniu na pedla też nie wypada, więc w ostatniej minucie wymiana zdań staje się już nieco sztywna.

W dalszym ciągu jury udaje się na naradę. Po pewnym czasie wraca, znów prowadzone przez pedla z berłem (wszyscy wstają). Delegat rektora ogłasza wyrok. Promotor podaje doktorantowi dyplom z góry przygotowany, podpisany przez wszystkich jurorów pod koniec narady. Nie ma zatwierdzania obrony przez Radę Wydziału, której członkowie nieraz nie mieliby pojęcia o temacie. Nie ma też odrębnej promocji.
Po wręczeniu dyplomu promotor zwraca się do doktoranta z ciepłymi słowami. Gratuluje mu, mówi ile sam skorzystał na współpracy z nim. Jurorzy z orszaku wychodzą.
Czeka już lampka wina - zorganizowana przez uczelnię na koszt doktoranta. Jurorzy uczestniczą. Liczne gratulacje - także pod adresem rodziców oraz, co zaskakuje, pod adresem mężów lub dam zaufania doktoranta.
Wieczorem doktorant wydaje kolację dla komisji, rodziców oraz najbliższych kolegów. Odbywa się ona w restauracji, którą poprzednicy zdążyli już wypróbować. W wypadku syna spośród członków komisji przyszedł promotor (z opóźnieniem, gdyż ugrzązł w korku na szosie) oraz jeden z jurorów. Koledzy dopisali lepiej. W imieniu Instytutu promotor wręczył synowi prezent - bon na zakup paru książek.
Po kolacji ostatnia część uroczystości: w innej sali tejże restauracji lampka wina dla dużego grona koleżeńskiego. Promotor i rodzice uczestniczą. Promotor nawet nie spieszył się z wyjściem - choć czekała go jeszcze jazda do Amsterdamu, gdzie mieszka. Koledzy wręczają doktorantowi prezent. Przygotowują też piosenkę na jego temat - przyjacielską, ale ironiczną. Podobno taka piosenka potrafi być nawet złośliwa. Owa ostatnia lampka wina i piosenka już nie zawsze mają miejsce.