VII NIE KRADNIJ - PLAGIAT

"If you steal from one author it's plagiarism; if you steal from many it's research".
Wilson Mizner [¹]

• Plagiat - informacje podstawowe
  1. Definicja plagiatu.
  2. Plagiat, a przywłaszczenie autorstwa utworu.
  3. Plagiat, a naruszenie autorskich praw majątkowych
• Plagiat, a inne naruszenia autorskich praw osobistych.
• Plagiat, a przywłaszczenie sobie cudzego pomysłu, lub wyników naukowych

• Jeżeli w umowie o pracę nie postanowiono inaczej, instytucji naukowej przysługuje pierwszeństwo opublikowania utworu naukowego pracownika, który stworzył ten utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia. Pierwszeństwo opublikowania wygasa, jeżeli w ciągu sześciu miesięcy od dostarczenia utworu nie zawarto z twórcą umowy o wydanie utworu albo jeżeli w okresie dwóch lat od daty jego przyjęcia utwór nie został opublikowany.

 

• Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Jeżeli uczelnia nie opublikowała pracy dyplomowej w ciągu 6 miesięcy od jej obrony, student, który ją przygotował, może ją opublikować, chyba że praca dyplomowa jest częścią utworu zbiorowego.

 

• Plagiat stanowi m.in. podstawę wszczęcia postępowania dysyplinarnego wobec nauczycieli akademickich oraz wobec studentów. Przeczytaj te informacje, będziesz wiedział, czy poprawnie piszesz swoje prace naukowe.

Dr Teresa Grzeszak
WPiA UW

Plagiat to pojęcie należące do języka potocznego, a nie prawnego. Oznacza kradzież utworu, lub pomysłu. Plagiator przypisuje sobie cudzą twórczość. Jest to zawsze naganne moralnie, ale nie zawsze stanowi naruszenie praw autorskich, lub pokrewnych [²] , więc nie zawsze pociąga za sobą sankcje cywilnoprawne, lub karne.

Ze zdefiniowaniem plagiatu prawnik ma pewien problem. Z pozoru to zadanie proste, gdy poprzestaje się na abstrakcyjnym zakazie przywłaszczenia sobie cudzej twórczości. Jak jednak zdefiniować twórczość i ustalić, czyją jest ona zasługą? Cały dorobek ludzkości stanowi przecież efekt przetwarzania i rozwijania dorobku poprzedników. Informowanie o każdym, najmniejszym nawet, zapożyczeniu prowadzi do absurdu. Jednakże nieinformowanie o zapożyczeniach istotnych stanowi nieuczciwość, a czasem nawet naruszenie prawa autorskiego.

Prawo autorskie chroni tylko utwory [³], a nie "odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne"[⁴]. Dlatego tylko sposób wyrażenia wyników naukowych i idei (konkretnymi słowami, schematem konstrukcyjnym pracy, rysunkami, fotografiami, schematami itp) może być utworem. Wykorzystywanie we własnych publikacjach elementów niechronionych pozostaje poza sferą zainteresowania prawa autorskiego. Chodzi przede wszystkim o te elementy cudzego utworu, które nie posiadają cechy "działalności twórczej o indywidualnym charakterze"[⁵] , a więc są banalne, oczywiste, powtarzalne w pracy każdego specjalisty w danej dziedzinie.

Plagiat z założenia jest umyślny. Również karne prawo autorskie penalizuje przywłaszczenie autorstwa[⁶] , czyli działania z zamiarem bezpośrednim. Dla stwierdzenia plagiatu obojętne jest to, czy plagiator rozpoznaje autora, którego pracę wykorzystuje, czy np. przypisuje sobie utwory rozpowszechniane pod pseudonimem, lub anonimowo (np. w internecie).

Kradzież autorska polegać może na przejęciu do swego dzieła całego cudzego utworu, lub jego części, zarówno w postaci oryginalnej, jak i w opracowaniu (streszczeniu, tłumaczeniu itp). Dozwolone jest natomiast inspirowanie się cudzą twórczością[⁷] oraz przejmowanie z cudzych prac elementów niechronionych. Aby ocenić konkretny przypadek zapożyczenia cudzej twórczości trzeba zbadać całokształt okoliczności. Istotna jest nie tylko ilość, ale przede wszystkim jakość przejętych cudzych wartości oraz ich sposób wykorzystania.

Twórczość naukowa nie powstaje w oderwaniu od dorobku poprzedników. Powszechnie przyjęte jest cytowanie i krytyczne omawianie cudzych utworów. Cytować wolno nie tylko utwory wyrażone słowami, ale również utwory plastyczne, muzyczne, filmowe itp. Prawo autorskie zezwala na cytowanie[⁸] , ale tylko we własnym utworze i tylko w oznaczonym w ustawie celu. Obowiązuje zasada, że przytaczając dosłownie cudze słowa w tekście utworu naukowego należy posłużyć się cudzysłowem. Zgodne z prawem korzystanie z cudzej twórczości wymaga powoływania się na jej autora i miejsce publikacji[⁹] . Konieczne jest informowanie o tym w każdym miejscu, w którym znajduje się przywołanie fragmentu cudzego utworu, w taki sposób, jaki wyznaczają przyjęte zwyczaje. Oczekiwany stopień dokładności informacji zmienia się w zależności od tego, o jaką prezentację własnej twórczości chodzi: czy jest to arykuł stricte naukowy, czy popularyzatorski, czy zajęcia dydaktyczne.

Streszczenia cudzych wypowiedzi mogą, w zależności od okoliczności konkretnego przypadku, zostać ocenione albo jako przekazy samych idei drugiej osoby, albo jako opracowania[¹⁰] jej utworu (lub jego części). W tym ostatnim przypadku ich rozpowszechnianie wymaga zezwolenia autora oryginału[¹¹] i ujawnienia autora streszczonego utworu (lub jego części) W pierwszym przypadku wystarczy samo poinformowanie, bezpośrednio w tekście, lub w przypisie, o źródle zapożyczenia.

Tylko wtedy, gdy naruszone są prawa do utworu, możliwe jest zastosowanie przewidzianych w ustawie sankcji cywilnoprawnych[¹²] , lub karnych[¹³] . Ustawa przyznaje autorom utworów prawa majątkowe (dające wyłączność eksploatacji dzieła[¹⁴] - w granicach przewidzianych w ustawie[¹⁵] i prawo do wynagrodzenia oraz prawa osobiste[¹⁶] , tj.chroniące więź emocjonalną twórcy z utworem).

Przywłaszczenie sobie autorstwa cudzego utworu, lub jego części, może, ale nie musi, wiązać się z naruszeniem autorskich praw majątkowych. I odwrotnie, naruszenie autorskich praw majątkowych niekoniecznie musi polegać na plagiacie. Z pierwszą sytuacją mamy do czynienia, gdy ktoś przypisuje sobie autorstwo utworu, do którego prawa majątkowe już wygasły[¹⁷] , albo z którego korzysta w ramach dozwolonego użytku[¹⁸] . Natomiast z drugą sytuacją spotkamy się wtedy, gdy ktoś bez zezwolenia korzysta z cudzego utworu, ale nie przypisuje sobie jego autorstwa. Przykładowo, jeżeli cytat będzie właściwie wyróżniony i przypisany do odpowiedniej osoby, ale samo posłużenie się cytatem zostanie ocenione jako nie uzasadnione wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości[¹⁹] , wtedy dojdzie do naruszenia autorskich praw majątkowych. Podobnie ocenić należy zachowanie kogoś, kto kopiuje, choćby to robił tylko dla własnego użytku osobistego[²⁰] , program komputerowy.

Plagiat, a inne naruszenia autorskich praw osobistych.

Prawo autorskie zna więcej naruszeń autorskich praw osobistych. W art.16 ustawy znajduje się ich przykładowe, niewyczerpujące wyliczenie. Nie wolno więc:
- pomijać nazwiska autora przy komunikowaniu utworu publiczności;
- ujawnić jego nazwiska, gdy zdecydował się udostępnić utwór anonimowo, lub pod pseudonimem;
- naruszać treści lub formy utworu (tj. wprowadzać do niego niedozwolonych zmian);
- nierzetelnie wykorzystywać utworu;
- udostępniać publiczności utworu, który nie został już za zgodą twórcy publiczności udostępniony.

Przywłaszczenie sobie cudzego pomysłu, lub wyników naukowych

Przywłaszczenie sobie cudzego pomysłu, lub wyników naukowych może stanowić naruszenie praw osobistych[²¹] i uzasadniać odpowiedzialność cywilnoprawną[²²] . Ten, kto dochodzi ochrony musi wykazać i swoje autorstwo danego pomysłu, i świadome, naganne działanie naruszającego (np. podstępne zdobycie cudzych wyników badań, czy idei). Ochrona nie zostanie udzielona w razie stwierdzenia przypadkowej zbieżności idei czy wyników doświadczeń naukowych.
Natomiast w procesach o przywłaszczenie autorstwa utworu dowód autorstwa jest uproszczony ze względu na domniemanie, że twórcą jest ten, którego nazwisko w tym charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu, lub którego autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnieniem utworu[²³] . Ten, kto twierdzi coś przeciwnego musi to udowodnić.