Universitas magistrorum et scholarium

Akademicka kultura symboliczna niesie przez stulecia znaki żywych wartości zbiorowych. Taką wartością naczelną pozostaje uniwersytet. Mimo wielu mutacji to szczególna, w Europie zrodzona, postać nauczania i uprawy nauk. Powstawał od schyłku XI wieku przez wiek następny, aby w XIII stuleciu przybrać sobie najwłaściwszą, na długo optymalną formę. W niej wyraził w dobie genezy swoistą cechę europejską, jaką było łączenie ducha przedsiębiorczości, inicjatywy i innowacji z potrzebą zrzeszania się ludzi inaczej niż w związkach krewniaczych, poza węzłem zwierzchności i hierarchią tych węzłów. Powstawał w miastach, gdzie działały zgrupowania ludzi wyposażone w gwarancje prawne wolności osobistych i zbiorowych, a także rożnego stopnia samorządności.

Takiego rodzaju zgrupowanie wytworzyli również ludzie pracy umysłowej po to, aby kształcenie i uprawianie nauki wzbogacić edukacją prowadzoną przez korporacyjne skupienie uczonych. Należeli oni do stanu duchownego, mieścili się w Kościele, ale uzyskali w nim autonomię. Obok przygotowywania studiujących do aplikacji zdobywanej wiedzy w aspekcie jej użyteczności profesjonalnej, czyli jej utilitas, pulsowała motywacja badawcza dociekliwości uczonych - ich curiositas poszerzanej przez nich wiedzy o Bogu, o świecie i człowieku. Rozpoczynało się, w ciągłej symbiozie z dociekaniem, inne niż dotąd nauczanie.

Na początku zdarzało się pobieranie nauk przez chętnych, jakby czeladników indywidualnych u jednego lub paru mistrzów poza wszelką strukturą szkolną. Tak było z genezą wykładania prawa w XI wieku w Bolonii. Ta postać organizacyjna, przyćmiona rychło przez rozwijanie innych, wprowadziła jednak do tradycji uniwersyteckiej szczególną relację międzyludzką mistrza z uczniem. Utrzymywano ją nie bez trudu w rozbudowanych postaciach uniwersytetu.

Jedną z takich postaci wykształciła Bolonia, gdzie dość wcześnie powstały zrzeszenia studenckie broniące swych interesów wobec miasta. Walczyly one o autonomię całości uczelni, a także układały się z profesorami o pobieranie nauki. Studenci przychodzili na studia prawnicze jako postgraduati, po innych studiach odbywanych w artes, w sztukach wyzwolonych . Spośród siebie powoływali rektora uniwersytetu. Model boloński przyjął się we Włoszech. Stamtąd przywędrował do Polski, gdzie pierwszy Kazimierzowski Uniwersytet Krakowski posłużył się tym wzorcem, acz z modyfikacjami. Następny jagielloński sięgnął po model pełniejszy do Paryża. Ustrój uniwersytetu paryskiego wspierał się na mistrzach, którzy wybierali rektora, urządzali wydziały, kolegia oraz nacje - ziomkowstwa studentów.

Na przełomie XV i XVI wieku Europa łacińska liczyła uniwersytetów przeszło sześćdziesiąt. Wszystkie miały ze sobą ożywione kontakty studentów i profesorów, ułatwione wspólnym językiem wykładów i pism, łaciną. Najdalej w Europę środkową sięgnęły Praga i Kraków.

W studium generale jak nazywano wówczas uniwersytet, udzielano prawa nauczania w całym obrębie chrześcijaństwa zachodniego. Stopnie licencjata, bakalarza, magistra, doktora uznawano także powszechnie, a studium przyjmowało mistrzów i studentów bez względu na pochodzenie społeczne i etniczne. Rektor krakowski w latach trzydziestych XV wieku wołał:
"ktoby nie był, miejscowy, obcy, przybysz kto Polak, kto Niemiec, kto Węgier lub Francuz - wszyscy razem jedno tworzymy ciało"

Edukacja nowożytna unarodowiła, głównie w XIX wieku, język nauczania przy zawężaniu, dziś do śladowego użytku, łaciny - na przykład w dyplomach doktorskich. Państwa ograniczały walor międzynarodowy stopni uniwersyteckich. Uniwersytety i inne szkoły wyższe szczebla akademickiego żywiły nadal poczucie łączności, głównie w dziedzinie badań. Założony w 1816 roku uniwersytet w Warszawie po paru latach rozesłał swoje medale srebrne wybranym 17 uniwersytetom obcym jako oznakę nawiązania stosunków naukowych.

Universitas, wszechnica, uzupełniana jako universitas magistrorum et scholarium, wspólnota mistrzów i studentów tworzyła organizację ludzi odpowiedzialnych zarówno za udzielanie jak pobieranie nauk, organizację samoistną i spoistą. Składnik studencki uniwersytetu niósł obowiązki i uprawnienia, jednostkowe oraz grupowe, najwidoczniejsze w modelu bolońskim, ale występujące też w paryskim, w wymiarze kolegiów i nacji.

W połowie XV wieku wprowadzono już także nazwę akademii. Uniwersytety europejskie jako instytucje publiczne zachowywały odtąd trwałe postawy ideowe, co wytrzymywało próby czasu mimo niejednej modyfikacji. Z trzech instytucji średniowiecznych: imperium, sacerdotium, studium, każdej o zamiarze uniwersalistycznym, tylko ta ostatnia przeniosła w nowożytność swoją formułę działania i rozprzestrzeniła na inne jeszcze kontynenty.

Wielowiekowe stopnie uniwersyteckie, jak wiadomo, istnieją nadal w głównym zrębie lub całości. Dawne wydziały, a r t e s wyłoniły osobne fakultety w różnych gałęziach humanistyki, przyrodoznawstwa, matematyki, fizyki i chemii. Spotykało to i prawo, medycynę oraz teologię. Zakładano odrębne uczelnie akademickie lub zawodowe w studiach technicznych. Pozostała jednak świadomość, że poziom akademicki wymaga obok nauczania fundamentalnego i wyspecjalizowanego także uprawiania badań naukowych, oraz przekonanie, że wielowydziałowość niesie istotne wartości poznawcze i dydaktyczne.

Medal na pamiatke zalozenia Uniwersytetu w Warszawie (w wersjach:
zloty, srebrny i brazowy).
[rep. z J. Bielinski: Krolewski Uniwersytet Warszawski (1816-1831),
tom I, Warszawa 1907]

Jaroslaw Bogoria ze Skotnic - rektor nacji pozaalpejskiej w Bolonii,
drugi od lewej
[tablica z 1322 roku]

Artes, Sztuki wyzwolone: Gramatyka
[Florencja; plaskorzezba XV wiek]